M15_8_Missale_fol1c

Met mijn lerarenkaart kan ik zo vaak als ik wil het Museum Plantin-Moretus binnen! Om mijn klasuitstap voor te bereiden ben ik de laatste maanden al drie keer geweest. Laatst pikte ik ook even de prachtige tentoonstelling “Magnifieke middeleeuwen” mee. Haast je: tot 5 mei! Mijn eigen foto’s zijn wel maar met mijn telefoon gemaakt, dus niet super. Maar geen nood: je kan de manuscripten in alle rust bekijken en mooie details zijn vergroot op verschillende schermen.

Beer in de marge, Missaal, M15.8
Beer in de marge, Missaal, M15.8

Haasjes of konijnen in de marge spotten mag ik graag doen, maar deze beren vond ik het leukst. Je vindt ze in de rand van een missaal uit de 15de eeuw (catalogus nr. M15.8, fol.1), op grond van de stijl in Brugge gesitueerd. In de inventaris van 1650 noemde Balthasar II Moretus dit manuscript al “mooi”. Hij had het wel over de tekst, ik over de verluchting! Ja, zo heet de illustratie in een manuscript. Etymologische oprispingen over illustreren lees je hier.

Wist je dat ze in de middeleeuwen soms in het boek zelf een omslag of doekje van rode zijde stikten, om een kostbare illustratie te beschermen? Ook al zijn de doekjes in de loop der tijden verdwenen, soms zie je nog kleine gaatjes waar het stiksel zat.  Op de foto zie je folio 131 recto van M16.3, een theologisch verzamelwerk van Petrus Lombardus, eind 12de-begin 13de eeuw. Vaak zie je ook annotaties, dingen die erbijgeschreven werden in de rand. Verklaringen, uitleg of commentaar noemt men ook wel ‘glossen’.

Doekje in M16.3, Petrus Lombardus, Sententiarum Libri IV
Doekje in M16.3, Petrus Lombardus, Sententiarum Libri IV

Het gratis wandelgidsje vond ik erg uitgebreid, uitstekend geschreven door Illuminare, het studiecentrum voor middeleeuwse kunst (KULeuven). Lieve Watteeuw en Catherine Reynolds verzorgden ook de “Catalogue of Illuminated Manuscripts” en conservator Dirk Imhof schreef “Een feest voor het oog. Manuscripten uit het Museum Plantin-Moretus.”

Het museum zit natuurlijk ook op facebook.

Nog meer beren, honden, hazen, apen en grappige mengwezens in de kantlijn maakten me nieuwsgierig naar afbeeldingen in de middeleeuwen. Het “bestiarium” bleek best wel een populair genre te zijn. Vele dingen in de natuur werden uitgelegd als christelijke symbolen en van allerlei dieren kunnen we morele lessen leren. Bonte verzamelingen van deze wezens, allemaal onder het motto “deze bestaan echt!”, kenden succes. Zo kwam ik terecht op de site bestiary.ca van David Badke in Canada, waar je alles vindt over eenhoorns, griffioenen, basilisken en meer van dat fraais, dat regelmatig opduikt in fantasierijke films of games. Omdat alle interessante dingen te herleiden zijn tot bronnen uit de oudheid, kom je dan weer uit bij de Physiologus (Grieks, tweede eeuw na Christus) of Plinius de Oudere over de natuur. Een versie van de Physiologus is zeer toegankelijk gemaakt op deze knappe site over de belevenissen van de Heilige Epiphanius. De Sancti Patris Nostri Epiphanii, Episcopi Constantiae Cypri, ad Physiologum. Eiusdem in die festo Palmarum sermo (1588) van bij onze eigenste Plantijn stak later de plas over om in Victoria helemaal gedigitaliseerd, verklaard en vertaald te worden.

mockamore
mmm…

Tip: een bezoek aan Antwerpen begin of eindig ik graag bij Mockamore, Groenplaats 30.

Lees meer over de middeleeuwse beestenboel: the book of beasts (University of Wisconsin), Bestiary op theoi.com, the medieval bestiary in encyclopedia Romana.

(foto’s met toestemming van de dienst publiekswerking van het MPM)

Advertenties